Kwalificatie en herkwalificatie van isolatoren in ziekenhuisapotheken
Isolatoren vormen in veel ziekenhuisapotheken de ruggengraat van aseptische en cytotoxische bereidingen. Omdat ze het product, de operator en de omgeving beschermen, moeten ze bij de installatie gekwalificeerd en op regelmatige tijdstippen opnieuw gekwalificeerd worden. Dit artikel legt uit wat dat inhoudt, welke richtlijnen gelden, welke testen meestal uitgevoerd worden en hoe je met een wijziging omgaat.
Welke richtlijnen gelden?
Belgische ziekenhuisapotheken die geneesmiddelen bereiden, baseren hun kwaliteitssysteem meestal op de PIC/S Guide to Good Practices for the Preparation of Medicinal Products in Healthcare Establishments (PIC/S PE 010). Voor isolatoren zijn de belangrijkste referenties:
- PIC/S PE 010: goede praktijken voor bereidingen in zorginstellingen.
- EU GMP Annex 1 (2022): productie van steriele geneesmiddelen, met onder meer isolatortechnologie, integriteit van handschoenen, validatie van biodecontaminatie en de Contamination Control Strategy (CCS).
- EU GMP Annex 15: kwalificatie en validatie, change control en herkwalificatie.
- ICH Q9(R1): kwaliteitsrisicobeheer, om te bepalen hoeveel testen een wijziging echt nodig heeft.
- ISO 14644: classificatie van de luchtreinheid op basis van deeltjesconcentratie en eisen voor afgescheiden ruimtes zoals isolatoren. De classificatie is een hoeksteen van de kwalificatie van isolatoren en tcps beheert ze als onderdeel van de kwalificatie.
- ISO 10648-2: classificatie van containmentkasten volgens hun lekdichtheid.
Sinds de herziening van Annex 1 in 2022 staat kwalificatie niet meer op zichzelf: de resultaten voeden de Contamination Control Strategy van de apotheek, die beschrijft hoe alle maatregelen samen het bereidingsproces onder controle houden.
Kwalificatie bij de installatie: IQ, OQ en PQ
Kwalificatie begint met een duidelijke User Requirement Specification (URS) en wordt meestal voorafgegaan door acceptatietesten in de fabriek en ter plaatse (FAT en SAT). Een goed geschreven URS versnelt elke volgende stap, omdat ze bepaalt wat de isolator moet aantonen.
- Installatiekwalificatie (IQ) toont aan dat de isolator geïnstalleerd is zoals gespecificeerd: identificatie, nutsvoorzieningen, aansluitingen, materialen, kalibratiecertificaten en documentatie.
- Operationele kwalificatie (OQ) toont aan dat functies, alarmen en vergrendelingen werken binnen de gespecificeerde werkingsgrenzen.
- Prestatiekwalificatie (PQ) toont aan dat de isolator presteert zoals vereist onder reële werkomstandigheden, inclusief de biodecontaminatiecycli met representatieve ladingen.
Biodecontaminatie met waterstofperoxide
De meeste moderne isolatoren worden gedecontamineerd met verdampt waterstofperoxide (H₂O₂). Een typische isolator heeft meerdere gevalideerde cycli, bijvoorbeeld voor de inlaatsluis met een dagelijkse lading, de uitlaatsluis en de volledige lege isolator. Elke cyclus wordt gevalideerd met biologische indicatoren, meestal Geobacillus stearothermophilus met een populatie van minstens 10⁶ sporen, geplaatst op de moeilijkste locaties en vaak gecombineerd met chemische indicatoren. Na incubatie moeten alle biologische indicatoren volledige inactivatie tonen voor de cyclus vrijgegeven wordt. Ook de beluchtingsfase wordt gevalideerd, zodat de resterende H₂O₂-concentratie onder de veilige grens ligt voor de isolator gebruikt wordt.
De prestaties van een cyclus hangen af van de temperatuur en relatieve vochtigheid van de ruimte waarin de isolator staat. Stabiele omgevingsomstandigheden zijn dus een voorwaarde voor reproduceerbare cycli.
Biodecontaminatie is geen reiniging. Een H₂O₂-cyclus inactiveert micro-organismen, maar verwijdert of deactiveert geen cytotoxische residuen. Isolatoren voor cytotoxische bereidingen hebben daarom ook een gevalideerde reinigingsprocedure nodig.
Periodieke herkwalificatie
Kwalificatie is geen eenmalige gebeurtenis. Isolatoren worden met een vaste frequentie opnieuw gekwalificeerd, meestal één keer per jaar, zoals vastgelegd in het herkwalificatieschema van de apotheek, en na elke wijziging die hun werking kan beïnvloeden. Bij herkwalificatie worden de kritische testen van de oorspronkelijke kwalificatie herhaald, zoals de lektest, filterintegriteit, deeltjestellingen, alarmen, kalibratie van sensoren en de biodecontaminatiecycli.
Door herkwalificatie te combineren met het jaarlijkse preventieve onderhoud beperk je de stilstand. Door de resultaten jaar na jaar op te volgen, bijvoorbeeld lekwaarden en cyclusparameters, zie je afwijkingen aankomen voor ze een deviatie worden.
Wat als er iets verandert?
Wijzigingen zoals een nieuw decontaminatiemiddel, een aangepaste lading, een verhuis of nieuwe software moeten via change control. Een risicogebaseerde aanpak volgens Annex 15 en ICH Q9 maakt het mogelijk het aantal testruns te beperken zonder bewijskracht te verliezen.
Schakelt een ziekenhuisapotheek bijvoorbeeld over tussen twee gelijkwaardige waterstofperoxideproducten van 35 % terwijl de gevalideerde cycli ongewijzigd blijven, dan kan de kwalificatie steunen op:
- de bestaande prestatiekwalificatie van elke isolator;
- een gedocumenteerde vergelijking die aantoont dat beide producten gelijkwaardig zijn voor elke eigenschap die de cyclus beïnvloedt;
- een onderbouwde bracketingaanpak voor isolatoren met een identiek ontwerp die identieke cycli draaien;
- een beperkt aantal bevestigingsruns met biologische indicatoren waar nog bewijs ontbreekt.
De uiteindelijke beslissing ligt altijd bij de kwaliteitsdienst en de verantwoordelijke ziekenhuisapotheker.
Hoe tcps kan helpen
tcps levert, installeert en onderhoudt isolatoren van JCE Biotechnology, ook voor ziekenhuisapotheken die werken onder PIC/S GMP. We kwalificeren en herkwalificeren ook isolatoren van andere fabrikanten. Ons eigen validatieteam:
- schrijft en voert IQ-, OQ- en PQ-protocollen uit, inclusief de biodecontaminatiecycli met waterstofperoxide;
- beheert de ISO 14644-classificatie van de isolator;
- ontwikkelt en valideert nieuwe cycli, ook op installaties met beperkte voorgaande documentatie;
- ondersteunt change control met een risicogebaseerd kwalificatieplan;
- voert periodieke herkwalificaties uit, gecombineerd met preventief onderhoud om de stilstand te beperken;
- levert documentatie in het Nederlands, Frans en Engels.
Lees meer over onze validatiediensten of contacteer ons om een herkwalificatie in te plannen.